1396-7-26
تاریخچه صنعت برق ایران

در سال 1871 میلـادی ( 1250 هجری شمسی ) ماشین گرامـ اختراع شد. این اختراع گامی اساسی در راه ایجاد صنعت برق تجاری بود، زیرا پس از آن تبدیل انرژی مكانیكی (و هر نوع انرژی دیگری كه بتوان از آن كار مكانیكی به دست آورد ) به انرژی برقی ممكن گردید
یازده سال پس ازآن، درسال 1882 میلـادی ( 1261 هجری شمسی ) توماس ادیسون نخستین موسسه برق تجاری خود را برای تامین روشنایی در یكی از خیابانهای نیویورك افتتاح كرد
بیان دو واقعه مهمـ بالـا برای درك رابطه زمانی بین تاریخ پیدایش صنعت برق در جهان و در ایران خالی از فایده نیست. چنانكه خواهد آمد، اولین مولد برق در ایران، سه سال بعد از موسسه برق توماس ادیسون به كار افتاد
در گاه شما ر حاضر، رویدادهای مهمـ در تاریخ صنعت برق ایران را به ترتیب تا ریخ هجری شمسی آورده ایمـ. برای چند واقعه قدیمتر كه تاریخ آنها دراسناد اصلی به هجری قمری میباشد، سال هجری قمری در پرانتز آمده است

1264 (1302قمری)

در زمان ناصرالدین شاه قاجار، مولدی به قدرت تقریبی 3 كیلووات به منظور تامین روشنایی بخشی از كاخ سلطنتی برای نخستین بار وارد ایران شد و به بهره برداری رسید. از مدارك تاریخی چنین برمی آید كه كار خرید و وارد كردن این مولد به ایران، از یكی دو سال پیش از آن در جریان بوده است
موتور این مولد ظاهرا از نوع Otto و سوخت آن گاز حاصل از تبدیل زغال سنگ بود. بدین ترتیب ملـاحظه میشود كه بهره برداری از نخستین مولد برق در ایران به14 سال پس از اختراع ماشین گرامـ و سه سال بعد از موسسه برق رسانی توماس ادیسون برمی گردد

1282 (1320 قمری) قمری)

یك دستگاه مولد برق با موتور نوع اتو- دویتس Otto-Deutz باقدرت 12 اسب برای تامین روشنایی حرمـ حضرت رضا به بهره برداری رسید. این مولد در سال 1279 به دستور مظفرالدین شاه قاجار خریداری شده بود. سه سال بعد مولد دیگری با قدرت 25 اسب بخار خریداری و در كنار مولد اول نصب شد

1283 (1322قمری)

امتیاز تاسیس كارخانه چراغ برق ( و آجر و اسباب نجاری ) به حاجی حسین امین الضرب واگذار گردید. در امتیازنامه برای نخستین بار به تولیدروشنایی برق به عنوان یك فعالیت تجاری و خدمت رسانی عمومی نگریسته شده بود

1285 (1324 قمری ) قمری)

كارخانه برق حاجی امین الضرب تقریبا شش ماه بعد از صدور فرمان مشروطیت آماده بهره برداری گردید و بر طبق اعلـامیه‌ای آماده پذیرش مشتركان شد. چنان كه ازاسمـ موسسه، یعنی اداره چراغ برق بر میآید، انرژی برق درابتدا تنها برای تامین روشنایی به كار میرفت و به همین علت تولید برق تنها به پنج تا هفت ساعت اول شب محدود میشد. مولد كارخانه حاجی امین الضرب به قدرت 400 كیلو وات، سه فازه و با ولتاژ 220/380 ولت بود و برق آن مستقیما به شبكه فشارضعیفی كه تا شعاع 800 متری اطراف كارخانه واقع در خیابان چراغ برق (امیركبیر كنونی ) كشیده میشد تزریق میگردید. تامین روشنایی معابر نیز در محدوده فعالیت اداره چراغ برق در مقابل دریافت قیمت عادله در تعهد اداره بود. كار احداث شبكه، واگذاری انشعاب،سیمـ كشی داخلی مشتركان و نصب چراغ تماما" بر عهده اداره چراغ برق بود واین وضع تا سالها پس از افتتاح كارخانه ادامه داشت
بهای برق بر حسب تعداد شعله‌هـا و قدرت چراغهای نصب شده ( 16، 25، یا 32 شمسی ) محاسبه و از مشتر كان دریافت میگردید

از 1300 تا 1310

از اوایل سالهای 1300 به بعد، با آگاهی و علـاقه مند شدن بخش خصوصی به مزایای برق، رفته رفته در شهرهای بزرگ و كوچك ایران، تاسیساتی برای تولید و توزیع و فروش برق ایجاد شد. این گونه فعالیتها عموما" درمقیاسهای كوچك ومحدود وبه طور كلی منفك از یكدیگر انجامـ میگرفت و البته نیاز به هماهنگی همـ در شرایط آن روزهای نخستین احساس نمی شد درهمین دوران برخی ازكارخانه‌هـای صنعتی جدیدالتاسیس همـ دارای تجهیزات برق اختصاصی شدند كه داد و ستدهایی نیز با موسسات برق شهری داشتند

در 1310

برای نخستین بار، شبانه روزی كردن برق در تهران در میان دولتمردان آن زمان مطرح شد و اقدامات اولیه برای تحقق آن صورت گرفت

در 1316

پس از شش سال و با گذراندن نشیب و فراز‌هـای بسیار، بلـاخره در تاریخ 25 /6 / 1316 نیروگاه بخاری ساخت كارخانه اشكودای چكسلواكی با قدرت 4x1600= 6400 كیلو وات در محل كنونی شركت برق منطقه‌ای تهران نصب شد و به بهره برداری رسید
با وجود آن كه در تهران به علت وسعت شهر و موقعیت سیاسی و اجتماعی آن، سرمایه گذاری دولتی در كار برق رسانی پیش از همه شهرهای دیگر آغاز شد، بخش خصوصی همـ در امور برق رسانی در تهران فعالیت قابل توجهی داشت به نحوی كه در سال 1341 یعنی سال تاسیس سازمان برق ایران تعداد شركتهای خصوصی كه هر یك در بخشی از شهر تهران فعالیت داشتند به 32 شركت رسیده بود

از 1327 تا 1334

برنامه هفت ساله اول عمرانی كشور به اجرا در آمد كه در آن سهمی همـ برای توسعه صنعت برق در كشور با هدف تامین مصارف خانگی شهرها و فراهمـ كردن رفاه اجتماعی منظور شده بود. دراین دوران،سازمان برنامه تعدادی مولدهای دیزلی 50و 100و 150 كیلو واتی را خریداری كرد و با بهره 3 درصد به شهرداریها و شركتهای برق خصوصی فروخت و چون دریافت كنندگان كمك سازمان برنامه میبایست تواناییهای لـازمـ را برای تقبل 50 درصد از سرمایه گذاریها داشته باشند، طبعا" اعطای كمكها، به امكانات مالی شهرها و موسسه‌هـای وامـ گیرنده بستگی داشت. به هر صورت در پایان برنامه اول،جمع قدرت نامی نصب شده در كشور به 40 مگاوات و میزان انرژی تولیدی سالـانه به حدود 200 میلیون كیلو وات ساعت رسید

از 1334 تا 1341

در این سالها برنامه هفت ساله عمرانی دومـ كشور اجرا شد. سهمـ برق در این برنامه، با هدف افزایش تولید برق، كاهش هزینه‌هـای تولید و پایین آوردن سطح عمومی نرخها درنظر گرفته شده بود
دراین برنامه بنابر توصیه كارشناسان خارجی و داخلی، برای توسعه تاسیسات برق چهار حوزه فعالیت به شرح زیر منظور گردید
- منطقه خوزستان
- منطقه تهران
- شهرهای بزرگ
- شهر‌هـای كوچك
بدین ترتیب میتوان گفت كه اندیشه فراتررفتن از محدوده هر شهر در كار توسعه صنعت برق،در برنامه دومـ شكل گرفت. شروع به كاراحداث نیروگاههای برق آبی مهمـ كشور شامل سد دز (با ظرفیت اولیه 130 مگاوات )، سد كرج (با ظرفیت 91 مگاوات ) و سد سفیدرود (با ظرفیت اولیه 35 مگاوات) همچنین نیروگاه حرارتی طرشت (به قدرت 50 مگاوات)ازدستاوردهای این دوره است

در 1341

برنامه سومـ عمرانی كشورآغاز شد. با پذیرش نقش زیر بنایی صنعت برق،در این برنامه نیز اعتبارات قابل توجهی برای این صنعت تخصیص داده شد
در این برنامه كه 5/5 سال به طول انجا مید(تاآخرسال 1346)،در مجموع،مبلغ 21میلیارد ریال در صنعت برق هزینه گردید كه به طوركلی سه بخش را در بر میگرفت

تامین برق مراكز عمده مصرف شامل شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، رشت -
همدان و ساری
تامین برق 17 شهر متوسط كشورشامل شهرهای آمل، چالوس،اردبیل،مراغه، لـاهیجان،ارومیه، یزد -
بهشهر، بوشهر، قزوین،كرج، بابلسر و كرمانشاه
تامین برق شهرهای كوچك -

در همین برنامه، تشكیل سازمان برق ایران به منظور اشراف كلی واعمال مدیریت بر برنامه ریزی و اجرای طرحهای تولید و ایجا د موسسات تولید، انتقال و توزیع برق و هدایت سرمایه گذاریها دربخش برق پیش بینی شده بود این سازمان درتاریخ 13دی ماه1341 رسما" تشكیل یافت و تا پایان سال 1344 كه عملـا" دروزارت آب وبرق ادغامـ شد به انجامـ وظایف خود ادامه داد

در 1343

قانون تاسیس وزارت آب و برق در تاریخ 16/1/1343 به دولت ابلـاغ شد در بخش برق، وظایف زیر برعهده این وزارت خانه قرار میگرفت
تهیه و اجرای برنامه‌هـا و طرحهای تولید و انتقال نیرو به منظور تاسیس مراكز تولید برق منطقه‌ای -
و ایجاد شبكه‌هـای فشار قوی سراسر كشور
اداره تاسیسات برق كه به موجب بندبالـاایجاد میشود و بهره برداری از آنها -
نظارت بر نحوه استفاده از نیروی برق -

سازمان برق ایران در سال 1344 به عنوان واحد برق در وزارت آب و برق ادغامـ شد، وسازمانهای دیگری همـ كه تاآن زمان به توسط سازمان برنامه، سازمان برق ایران یا به نحو دیگر به وجود آمده بودند تحت پوشش نظارتی وزارت آب و برق قرار گرفتند
در آذر ماه همین سال اساسنامه شركتهای برق منطقه‌ای تدوین شد و بدین ترتیب تعداد 10 شركت برق منطقه‌ای ( علـاوه برسازمان آب و برق خوزستان كه از سال 1339 ایجاد شده بود ) تشكیل یافت كه عبارت بودند از شركتهای برق منطقه‌ای ( تهران )، ( اصفهان )، ( خراسان )، ( آذربایجان )، (فارس)، (مازندران)، (گیلـان)، (جنوب شرقی ایران)، (كرمانشاهان) و (همدان و كردستان)
با تشكیل شركتهای برق منطقه‌ای، صنعت برق كشور صورتی سازمان یافته و منسجمـ به خود گرفت. حوزه‌هـای زیر پوشش این شركتهادرابتدا تمامی مساحت كشوررا شامل نمی شد و نوعا" از تقسیمات كشوری نیزپیروی نمی كرد تعداد و حوزه‌هـای جغرافیایی شركتهای برق منطقه‌ای با گذشت زمان مشمول اصلـاحاتی گردید به طوری كه درحال حاضر تعداد آنها به 16 میرسد و در مجموع تمامی كشور را پوشش میدهند

در 1347

برنامه چهارمـ عمرانی آغازشد. دراین برنامه كه تاپایان سال 1351 ادامه داشت، نگرش به صنعت برق به عنوان یك صنعت زیربنایی و با دید كلـان نگر صورت گرفت. احداث خطوط انتقال نیروی سراسری و تاسیس نیروگاههای نسبتا" بزرگ آبی وحرارتی درطی این برنامه نضج گرفت، به طوری كه درطول برنامه،جمع قدرت نامی نصب شده در كشور از 1599 مگاوات به 3354 مگاوات ( با رشد متوسط سالـانه 16 درصد) وتولید انرژی برق از 4133 میلیون كیلووات ساعت به9553 میلیون كیلووات ساعت ( با رشد متوسط سالـانه 2/18 درصد ) بالغ گردید و تعداد مشتركان در تعرفه‌هـای مختلف به 1669 هزار رسید
در طی این برنامه، مسئولیت برق نزدیك به 190 شهر كشور بر عهده وزارت آب و برق قرار گرفت. برق مورد نیاز شهرهای كوچك، شهركها و تعدادی از روستاهای برقدار به توسط بخش خصوصی و یازیرنظر و بامدیریت شهرداریها تامین میشد.تعداد روستاهای برقدار كشور از 148 روستا درآغاز برنامه، به 491 روستا درپایان سال 1351 رسید

در 1348

به منظور استفاده صحیحتر از منابع و امكان برقراری دادوستد انرژی برقی بین مناطق و كارتولیدوانتقال برق به طور كلـان، شركت تولید وانتقال نیروی برق ایران (توانیر) از سال 1348 آغاز به كار كرد. اساسنامه و شرح وظایف این شركت، بنا بر ضرورتهای زمان تا كنون سه بار مورد تجدید نظر قرار گرفته است. ازسال 1375 تا كنون، این شركت با نامـ "سازمان مدیریت تولید و انتقال نیروی برق ایران ( توانیر ) "، فعالیتها و ماموریتهای معاونت امور
برق وزارت نیرو را نیز برعهده دارد و هدفها وظایف زیر را دنبال میكند

تهیه و تدوین و پیشنهاد استراتژیها و سیاستها و برنامه‌هـای برق كشور -
برنامه ریزی، نظارت، كنترل و هدایت برق كشور -
ایجاد هماهنگی و نظارت بر شبكه سراسری برق -
برنامه ریزی و نظارت بر مصارف مختلف برق كشور -
حفظ یكپارچگی و پایداری شبكه سراسری برق كشور -

در 1352

برنامه پنجمـ عمرانی از این سال آغاز شد و تا پایان سال 1356 ادامه یافت سیاستهای زیر بر اجرای برنامه‌ای صنعت برق در این برنامه حاكمـ بود
احداث واحدهای بزرگ حرارتی در شمال و جنوب كشور به لحاظ دسترسی آسانتر به منابع -
سوخت و سواحل دریا
ایجاد سد بر روی رودخانه‌هـای بزرگ -
تامین برق مناطق دور افتاده كشور با استفاده از نیروگاههای دیزلی -

درسالهای برنامه پنجمـ، معادل 1332 مگاوات برظرفیت نیروگا ههای گازی كشورافزوده شد كه علت اصلی آن تاخیر دربهره برداری از نیروگاههای آبی در دست احداث بود دراین برنامه، تا سیس نیروگاههای هسته‌ای نیز در دستور كار قرارداشت كه علی رغمـ هزینه‌هـا و تبلیغات فراوان، نتیجه مشخصی عاید نساخت
به هر صو رت قدرت نصب شده در پا یا ن بر نا مه به 7105 مگا وات ( با 2/16 درصد رشد متوسط سالـانه )،انرژی سالـانه تولید شده به 18984 میلیون كیلووات ساعت ( با 7/14 درصد رشد سالـانه ) رسید و تعدادمشتركان به 3105 هزار بالغ گردید. تا پایان این برنامه تعدادی از روستاهای كشور نیز از برق بهره مند شدند

در 1353

باتوجه به اینكه نهادهاو سازمانهای مختلفی دست ا ندركار مقوله انرژی دركشور بودند و هماهنگی بین آنها ضروری مینمود، به موجب لـایحه قانونی مصوب 28 / 11 / 1353 با محول شدن برنامه ریزی جامع فعالیتهای مربوط به انرژی كشور، نامـ وزارت آب و برق به وزارت نیرو تغییركرد

در 1357

با پیروزی انقلـاب اسلـا می، بازنگری اساسی در خط مشی‌هـای صنعت برق و هماهنگ ساختن آنها با هدفهای عالی انقلـاب ضرورت یافت. عنایت به مفهومـ خودكفایی، سرما یه گذاری دركارخانه‌هـای تولید كننده تجهیزات مورد نیاز صنعت برق، كوتاه كردن دست مشاوران و پیمانكاران خارجی و توجه به بهره گیری بهینه از تواناییهای داخلی، صنعت برق را در راستای تازه‌ای قرارداد، فراهمـ كردن امكان استفاده گسترده از انرژی برق برای توسعه اقتصادی، اجتماعی و رفع محرومیتها،افقهای جدیدی را فراروی مسئولـان صنعت قرار داد

از 1358 تا 1367

در این سالها كه هشت سال آن مقارن با جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلـامی ایران بود. صنعت برق ایران خود را موظف میدید كه علـاوه بر نگهداری و بهره برداری از تاسیسات موجود خود برای حمایت ازمردمـ و دفاع از پشت جبهه، توسعه‌هـای لـازمـ را نیز چه در امر تولیدوانتقا ل وچه در جهت توزیع و خدمت رسانی به مشتركان انجامـ دهد. برق ر?³انی به روستاها كه تا پایان سال 1357در4237 روستاهای نزدیك شهرها تحقق یافته بود به صورت یكی ازمحورهای اساسی فعالیتهای صنعت برق درآمد به طوری كه درطی دوران جنگ تحمیلی، علی رغمـ همه دشواریها، سالـانه به طور متوسط بیش از 1800 روستا برقدار گردید و بدین ترتیب در انتهای سال 1367 تعدادروستاهای برقدار كشور از 4327 روستا به 22541 روستا رسیده بود درسالهای اولیه پس ازپیروزی انقلـاب اسلـامی و درطی دوران جنگ تحمیلی، با وجود همه مشكلـات ناشی از جنگ، صنعت برق به رشد همه جانبه خود ادامه داد. نگاهی مقایسه‌ای به چند شاخص اصلی مویداین مدعااست

مقایسه ارقامـ مهمـ عملكرد صنعت برق در وزات نیرو از پایان سال 1357 تا پایان 1367

شرح

1357

1367

رشد سالـانه (%)

قدرت نصب شده (مگاوات )

7024

13681

6/9

تولید انرژی سالـانه(میلیون كیلووات ساعت )

17368

43775

9/7

حداكثر بار (مگاوات)

3486

7762

8/3

تعداد مشترك (هزار)

3399

8828

10

فروش انرژی (میلیون كیلووات ساعت)

14145

36147

9/8

روستای برقدار

4327

22541

17/9

از 1368 تا كنون

با پایان گرفتن جنگ تحمیلی،ابتداترمیمـ خسارتهاوخرابیهای دوران جنگ در كانون توجه مدیران و مسئولـان صنعت برق قرار گرفت. به عنوان مثال، بررسیها نشان میداد كه از قدرت نصب شده كشور، معادل 2210 مگاوات در اثر آسیبهای جنگ از مدار خارج است. بااحتساب تاسیسات انتقال نیروو سایر تجهیزات میتوان تصور كرد كه بازسازی ویرانه‌هـای بازمانده از جنگ چه كوشش و تلـاش عظیمی را طلب میكرده است. ترمیمـ خسارتها كه از نیمه دومـ سال 1367 آغاز شده بود با سه سال كار شبانه روزی به انجامـ رسید و تا پایان سال 1370 واحد‌هـا و تاسیسات آسیب دیده مجددا" در مدار قرارگرفتند پس از خاتمه جنگ، فعالیتهای صنعت برق كه تا آن زمان از دشواریهای روز به روز جنگ تاثیر منفی میگرفت،سامانمندی بیشتری یافت وهمگا مـ بادوبرنامه اول ودومـ توسعه اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلـامی ایران به پیش رفت
مقایسه ارقامـ مهمـ عملكرد صنعت برق در پایان سال 1376 كه نه سال از طول برنامه‌هـای اول و دومـ گذشته و دو سال به پایان برنامه دومـ مانده بوده است با ارقامـ مربوط به ابتدای برنامه، جهش صنعت برق را آشكارمی سازد
واضح است كه ارقامـ بالـا و مقا یسه آنها تنها گوشه‌هـای كوچكی از صحنه وسیع یك تلـاش همه جا نبه را نشان میدهند و تحقق این ارقامـ مستلزمـ به ثمر رسیدن كوششها و پشتیبانیهای فراوانی بوده است كه متاسفانه این گاه شمار مختصر، حوصله پرداختن به همه آنها را ندارد، در اینجا تنها به بیان این نكته اكتفا میكنیمـ كه توجه به نیروی انسانی به عنوان سرمایه اصلی صنعت برق، پس از پیروزی انقلـا ب اسلـامی و بویژه در دوران بازسازی بعد از جنگ تحمیلی از راه كارهای اصلی صنعت بوده است
آموزش این نیروها برای ارتقاء كیفیت و شكوفا ساختن استعداد‌هـای خدادادی آنها، همچنین سازماندهی نیروها در جهتی كه هدفهای كمی و كیفی برنامه‌هـا رابرآورده سازد و هیچ یك از هدفهای صنعت برق،از تامین برق برای مصرف كنندگان گرفته تا بهبود بخشیدن به كیفیت خدمات و جلب رضایت مشتركان، كوشش در راه رسیدن به خود كفایی و ورود در بازارهای بین المللی و رقابت جهانی تحت الشعاع دیگری قرار نگیرد، همواره مورد توجه برنامه ریزان و مدیران صنعت بوده است
درنتیجه این كو ششها، صنعت برق توانسته است با موفقیت بحرانهای دوران جنگ و پس از جنگ را پشت سر بگذارد و از لحاظ بین المللی نیز در جایگاهی در خور قرار گیرد. به طوری كه بر اساس آمارهای سازمان ملل متحد، در سال1995میلـادی (1374شمسی) ایران ازنظرابعاد صنعت برق دربین كشورهای خاورمیانه و غرب آسیادرمقامـ نخست قرارگرفت و درسطح جهانی نیز به مقامـ مقایسه بیست و یكمـ دست یافت

 

 

بالـا

شرکت بهبودتجهیز گلستان ©          طراحى و پشتيبانى توسط: شركت شبكه نگاه          استفاده از مطالب اين سايت با ذكر منبع (لينك سايت) مجاز است.

فروشگاه اینترنتی نعلبندان